مسلمين شرافت و كرامتى قرار نداده ، مگر اين كه در شما برتر از آن را قرار داده است . . . قاريان شما بهترين قاريان قرآنند و زاهدان شما بهترين زاهدان ، عابدان شما بهترين عبادت كنندگان و تاجران شما بهترين و صادقترين تاجرانند . . . كودكان شما باهوش‌ترين و زنان شما قانعترين زنانند . « 1 » هيچ منافاتى ندارد كه قوم و ملّتى بر اثر برخوردار شدن از تعليم و تربيت كافى و خودسازى و تهذيب نفوس ، رذايل اخلاقى را كنار بگذارند و به سوى فضايل گام بردارند ، به خصوص اين كه مفاسد اخلاقى آنها رسواييهايى همچون جنگ جمل و پيامدهاى نامطلوب آن به بار آورد و آنها را تكان دهد و بيدار كند . 3 - تأثير محيط در اخلاق از تعبيراتى كه امام ( ع ) در اين خطبه داشتند دو نكته به خوبى روشن مىشود : نخست تأثير محيط طبيعى و جغرافيايى در خلق و خوى انسانها ( آنجا كه فرمود : ماؤكم زعاق . . . بلادكم انتن بلاد اللّه تربة اقربها من الماء و ابعدها من السّماء ) و ديگر تأثير محيط اجتماعى در اخلاق انسانهاست ( آنجا كه فرمود : و المقيم بين اظهركم مرتهن بذنبه ) . ولى مسلّم است كه تأثير اينها در حدّ فراهم آوردن زمينه‌هاست و هرگز علّت تامّه نيست ، به همين دليل در چنين محيطهايى هميشه افراد خوب و شايسته‌اى پيدا مىشوند ، و به عكس در مناطقى كه آب و هواى مناسب براى خلق و خوى سالم دارد و از محيط اجتماعى خوبى نيز برخوردار است ، افراد شرور و فاسد و زشت سيرتى نيز پيدا مىشوند .

--> ( 1 ) « بحار الانوار » ، جلد 32 ، صفحهء 256 ( با تلخيص ) .